Grond Genoeg?

Elke week verdwijnen er 25 landbouwbedrijven in Vlaanderen; ze worden opgedoekt of geïntegreerd in een grotere structuur. Elke week verliest België een landbouwareaal ter grootte van 145 voetbalvelden; elk jaar gaan er 2000 banen in de landbouwsector verloren. Meer dan de helft van de landbouwers is ouder dan 50. De redenen hiervoor zijn veelvuldig; boeren krijgen een te laag inkomen, werken zich in de schulden, vinden geen opvolging ... maar één van de voornaamste oorzaken is de moeilijke toegang tot grond die bijdraagt tot het verdwijnen van onze boerderijen. Wat is er precies aan de hand in Vlaanderen?

TE HOGE PRIJZEN

Op tien jaar tijd is de prijs van landbouwgrond in België verdrievoudigd, wat speculatie in de hand werkt. De gemiddelde prijs varieert vandaag tussen 30.000 euro per hectare tot 80.000 in stedelijke gebieden. Zonder twijfel een goede investering voor speculanten. Maar voor boeren voor wie grond een werkmiddel is, staan deze prijzen niet langer in verhouding tot de mogelijke opbrengsten.

Er bestaat bovendien weinig transparantie in de verkoop van gronden; over prijzen en beschikbaarheid bestaan geen officiële, recente gegevens. 

SCHAALVERGROTING & INDUSTRIALISERING

Deze hoge prijs voor landbouwgrond werkt schaalvergroting in de hand: het zijn vaak grote, kapitaalkrachtige bedrijven die de kleinschalige, familiale landbouwbedrijven opkopen, wat zorgt voor een concentratie aan gronden. De jonge landbouwer wordt ontmoedigd om te starten: het kapitaal dat nodig is om een landbouwbedrijf over te nemen, wordt steeds groter. Zo bleek uit recente cijfers dat het aantal bioboeren wel toeneemt maar dat het bio-areaal niet meegroeit, eerder een heel klein beetje afneemt. Starters in bio kiezen noodgedwongen voor een klein bedrijf van slechts enkele hectare om de grondkost te kunnen dragen. Het verlies aan bio-areaal door het wegvallen van enkele stoppende bioboeren, kunnen zij met zijn allen niet goedmaken.

Ook het Gemeenschappelijk landbouwbeleid (GLB) werkt schaalvergroting in de hand. Elke landbouwer in Europa ontvangt directe steun die evenredig loopt met het aantal hectare dat hij bezit. Verder stimuleert Europa ook de productie van energiegewassen voor biobrandstof, terwijl we nog steeds meer landbouwproducten moeten importeren dan we uitvoeren.

VERSTEDELIJKING

De Belg blijkt nog steeds een serieuze baksteen in de maag te hebben; elk jaar breidt de verstedelijking in België uit met zo'n 4000 ha, waarvan het grootste deel voornamelijk uit landbouwgrond komt. In stedelijk gebied zijn de prijsverschillen tussen gronden die uitsluitend bestemd zijn voor landbouw en gronden die bebouwd mogen worden enorm groot. Op die manier moedigt de markt het wijzigen van het grondgebruik aan. 

Sommige bestemmingsveranderingen zijn minder zichtbaar omdat het ‘groene’ karakter van landbouwgronden behouden blijft, zoals bij paardenweiden of golfterreinen. Grondeigenaars vinden het vaak interessanter om te verhuren aan paardenliefhebbers dan te verpachten aan landbouwers: de huurprijs ligt gemiddeld drie tot vier keer hoger. Bovendien kunnen ze op die manier pacht aan een landbouwer omzeilen, waardoor ze vrijer zijn wanneer ze hun grond willen verkopen.

VEROUDERDE PACHTWETGEVING

Ongeveer 2/3de van de Vlaamse landbouwgrond is niet in eigendom van boeren. De pachtwet moet daarom de landbouwer zekerheid geven over grond tot zijn pensioen. De pachtprijs is bovendien vastgelegd bij wet en is dus niet onderhevig aan schommelingen op de markt. De verhouding tussen de lage pachtprijs en de steeds hogere grondprijs is echter zodanig scheefgetrokken, dat pacht voor vele grondeigenaars niet meer aantrekkelijk is. Een grond met pacht blijft dat trouwens ook wanneer de eigenaar deze wil verkopen. De eigenaar kan zijn grond dan vaak enkel verkopen aan een andere landbouwer en aan een minder interessante prijs. Dit brengt eigenaars ertoe om andere vormen van gebruiksovereenkomsten te verkiezen waarbij de huuropbrengst hoger is en waarbij de landbouwer zijn zekerheid over de toegang tot grond verliest.

COÖPERATIEF GROND BEHEREN

De Landgenoten zoekt naar oplossingen door boeren en consumenten te laten samenwerken aan een betere toegang tot landbouwgrond. Door middelen samen te brengen - via aandelen, schenkingen en legaten -, kan grond worden aangekocht en vele generaties lang worden beheerd als biologische landbouwgrond. Zekerheid over de toegang tot grond creëert kansen voor boeren om een duurzaam en agro-ecologisch bedrijf op te starten, uit te bouwen en door te geven. Zo gaat ook de opgebouwde bodemvruchtbaarheid, het levenswerk van de bioboer, niet verloren. En zo krijgt de boerderij opnieuw de ruimte om te groeien in een boeiend sociaal netwerk.

Bronnen:

Astrid Bouchedor, Naar een betere toegang tot grond in België en in Europa, Uitdagingen en mogelijkheden voor een verantwoord grondbeheer, FIAN België, september 2014.

Huub Silvis en Martien Voskuilen, ‘De pacht in internationaal perspectief’, LEI Wageningen UR, oktober 2014

Dirk Bergen, DLV-AMS, ‘Grond te koop? Elementen voor de vergelijking van prijzen van landbouwgronden en onteigeningsvergoedingen in Vlaanderen en Nederland’,  juli 2011

Vilt, ‘”Hogere pachtprijs is win-winsituatie voor eigenaar en landbouwer”, Philippe Casier (Landelijk Vlaanderen)’, 4/2/2013

FOD Economie, landbouwgegevens van 2013.


Samborski V & Van Belleghem L. (2015) De biologische landbouw in Vlaanderen: stand van zaken 2014, Departement Landbouw en Visserij, Brussel

Foto: Hoeve In De Zon, ©Johan Van Oekelen